ATABB

Oğuzboyu

Maden Sanatı
622’den sonra İslam topraklarında yaratılmış eserler, kap-kacak, mücevherler, silahlar, bazı bilimsel aletler, lambalar, kandiller, şamdanlar, sürahiler, ibrikler, gülabdanlar, vb. eserler, camilerde kullanılan rahle vb. mobilyalar. İslam maden sanatı ile ilgili başvurulan (yazılı)edebi eserlerde altın ve gümüş eserlerin çok üretildiğini yazar, ancak günümüze çok azı ulaşmıştır. İslamiyet ile birlikte Türkler de kıymetli objelerin ölenle birlikte gömülmesi geleneğinin kalkması da önemlidir. Minyatürlerde altın obje kullanım sahneleri görülür. Saray kuyumculuğu gelişmiştir.

11. yy. ortalarında Nasır-i Hüsrev Kabe’de altın ve gümüş mobilya-aksam bulunduğunu söyler. Gümüş kaplama kapılar, kapı tokmakları, gümüş şamdanlar vb.

11. yy. Biruni çok aşırı ince bronzun 8. yy.da Emevi halifesinin altın ve gümüş kullanımını yasaklamasından sonra yapıldığını yazar.

14. yy. İbn-i Battuta, bir İranlı emirin evindeki ziyafette yemeklerin altın ve gümüş kaplarda ikram edildiğini söyler.

Madenler

En çok kullanılan madenler altın, gümüş, bakır, bakır-kalay alaşımı bronz(tunç), bakır-çinko alaşımı pirinç, demir, çelik ve kurşundur.

(Lehim ve alaşımlarda kullanılmış ve soy madenlerinin saflaştırılmasında)

Civa yaldızlamada kullanılmıştır.

Bütün bu maden ve teknikler İslam öncesinde de kullanılmaktaydı. Maden ısıtılarak uysallaştırılır, cevherinden ayrılarak eritilir, saflaştırılır ve başka madenlerle karıştırılarak yeni alaşımlar elde edilir.

Madenler doğada metalik ve cevher olarak bulunur. Metalik olanlara doğal maden denir. İçinde kimyasal bileşikler bulunan kayalara da cevher denir.

Altın, gümüş, bakır, demir hem metalik hem cevher, kurşun, kalay, çinko, civa cevherden tasfiye(ısıtılarak) yoluyla elde edilen madenlerdir.

Yapım Teknikleri

1. Dövme Tekniği : İki şekilde uygulanır. Çökertme, Yükseltme.

2. Döküm Tekniği : Sıvılaştırılmış maden kalıba dökülerek uygulanır.

3. Tornada Çekme Tekniği

4. Perçin,Lehim,Kaynak

Bezeme Teknikleri

Çalma ve Kazıma Tekniği: Metaller üzerine genellikle çelik kalemler kullanılarak yazı, biçim çizilerek(kazınarak) yapılır.

Kabartma Tekniği: Kabartma aletleri ve çekiç kullanılarak yapılır. Maden tabakasına dıştan veya içten uygulanır. Alçak kabartma dıştan, yüksek kabartma içten yapılır.

Kalıpla (stampa) Kabartma: Aynı desenin tekrarlanması durumunda yapılan uygulama. Kalıplar hazırlandıktan sonra çekiç ve makas benzeri bir alet kullanılarak uygulanır.

Delik İşi(ajur): Bazı kesici ve delici aletler kullanılarak yapılır.

Telkari Tekniği: Teller kullanılarak yapılır. Daha çok mücevhercilikte kullanılır. Desenin etrafı çerçeve içine alınır. Çerçevenin içine teller desen oluşturacak şekilde yerleştirilir daha sonra gümüş tozu (veya altın tozu) ile kaynak yapılır, desenler birbirine sabitlenir.

Kakma Tekniği: Bir madenin içine başka bir maden kakılarak yapılır. (hak etmek)

Niello (savat) Tekniği: Latince “nigellus”, Arapça “sevat”, karartma anlamına gelir. Bir maden karışımı hazırlanır, karışıma kükürt eklenerek karartılır, macun kıvamına gelen karışım maden üzerindeki boşluklara doldurulur.

Değerli Taşlarla Süsleme:Maden üzerine değerli taşlar yerleştirilir. Osmanlı da firuze ve lal yaygın olarak kullanılır.

Yaldızlama Tekniği: Osmanlıda “tombak” da denir. Bakır yada gümüş üzerine yaldız sürülerek yapılır.

Erken İslam Sanatı Bizans ve Sasani etkisinde gelişmiştir. İslam Sanatı’nın boşluk bırakmadan bezeme anlayışı küçük objelerde de uygulanmıştır.

Mezopotamya ve Suriye Topraklarındaki Eserler ve Atölyeler

Melikşah’ın 1092’de ölümünden sonra Anadolu’da Atabekler(selçuklu) dönemi başlar. Bunlar arasında Zengilerin maden sanatına önemli katkıları olmuştur. Eyyubiler de Selçuklu geleneğinde maden sanatını sürdürmüşlerdir. 1262’de Moğol İstilası’na kadar iki önemli atölyenin bulunduğu şehirler Musul ve Şam idi.

Musul Ekolü ; üzeri sarı renkli pirinç ve kakma tekniği ile bezenmiştir. 12. yy.da Horosan’da üretilen eserler batıya gönderiliyordu. 1261’de Moğollar Musul’u ele geçirdiklerinde Musullu ustaları İran’da Tebriz’e götürdüler.

İlhanlılarda işçilik daha zarifleşir. Çin etkili motifler ortaya çıkar: Simurg, geyik vb. pirinç üzerine kakma tekniği 15. yy. sonuna kadar yaygın olarak uygulanmıştır. Bu teknik Memlükler tarafından da kullanılmıştır. İlhanlı hükümdarı Gazan Han islamı kabul ettikten sonra sanata önem vererek Çin’den eserler getirtmiştir. Bu dönemde Şiraz’da kadeh, şamdan ve taslar üretiliyordu.

15. yy.dan sonra bu bölgedeki bezemeler zarifleşir. Timurluların bölgeye gelmesiyle 1370’de Herat şehri kurulur. Burası sanat merkezi haline gelir, çok sayıda eser üretilir.

Memlükler 1250’de Kahire’de(mısır) egemenlik kurmuş, Suriye’ye yayılmış, 250 yıl varlığını sürdürmüştür. Kullandıkları maden teknikleri aynı fakat bezeme anlayışı farklıdır. Figürlü bezeme yavaş yavaş ortadan kalkar, frizli bir anlayış ve rumi, bitkisel bezeme, uçan kuşlar ve giderek yazının hakim olduğu bezeme anlayışı yaygınlaşır.

15. yy.ın sonlarına doğru kakma tekniği giderek azalır 1500’de İslam dünyasında ortadan kalkar. Osmanlıda altın üzerine değerli taşların kakıldığı eserler yapılmıştır.

Selçukluların en büyük yeniliği pirinç kullanmalarıdır. Pirinç içinde çinko ve bakır olan bir maden alaşımıdır. Gündelik kap-kacak, kandiller ve aynalar gibi eşyalar yapılmıştır. İbn-i Batuta, Diyarbakır ve Konya gibi merkezlerin saraylarında altın eserlerin kullanıldığından söz eder.

Anadolu Selçuklularında zeminde daha çok bitkisel dolgu motifleri, iri kitabeler, astrolojik figürler, av sahneleri kullanılır. Bronz malzemenin de kullanıldığı güneş-ay kompozisyonları, aslan, grifon, sfenks, boğa, çift başlı kartal, heraldik hayvan figürleri ve orta asya kökenli konular kullanılmıştır.

Osmanlı döneminde de Anadolu zengin maden yataklarına sahip. Bir çok kentte 20. yy. başına kadar süren bir maden sanatı vardı.

14.-15. yy.lara baktığımızda daha çok askeri amaçlı objeler(miğfer,kalkan) öne çıkar. 2.Murat’tan itibaren bir Memlük ustasının Anadolu’ya gelişiyle Memlük etkisi, İstanbul’un Fethi’yle de Bizans etkisi öne çıkar.(metaller üzerine yerleştirilen değerli taşlar Bizans’ın genel özelliği)

Osmanlı da en çok kullanılan tekniklerden biri tombak tekniğidir. Bakır ve gümüş üzerine altın yaldız sürülerek uygulanır. 16.-18. yy.larda en çok kullanılan teknik olmuştur.

Osmanlıda da Selçuklularda olduğu gibi bezemede hayvan figürü görülmez, daha çok palmetler, şemsler, rumiler ve yazı kullanılır. Teknik olarak kazıma, ajur, murassa(altın yuvalarına değerli taş yerleştirme) uygulanmıştır.
Gümüş eserler daha çok 19. yy.da yaygınlaşır. 18. yy.da batı sanatının etkileri görülür.

Kaynak:İSLAM EL SANATLARI / Banu Mahir / Maden Sanatı