ATABB

Zero Relax

LINUX Bolumlendirme NASIL
Orjinal Ingilizce : Kristian Koehntopp, kris@koehntopp.de
$Id: howto.txt,v 1.2 96/11/29 13:42:04 kris Exp Locker: kris $

Ceviri: Zeynep Dilli, dilli@cclub.metu.edu.tr, v1.0 16.12.1996
Guncelleme: Serkan Hamarat, hamarat@efes.net.tr, v1.1 26.10.1997



GIRIS
=====
Bu kucuk-NASIL dokumanı size, bir Linux sisteminde diskinizi nasıl
yoneteceginiz ve nasıl bir bolumleme yapacagınız hakkında fikir vermek
icin tasarlandı.


Diskinizi nasıl bolumleyeceginize ve bu bolumleri nerelere koyacagınıza
karar verirken goz onune alınacak cesitli durumlar vardır. Sistem
kurulumu sırasında disk uzerinde yetecek kadar bir bolum yaratıp diskin
geri kalanını kurulumdan sonra duzenlemek uzere bos bırakabilirsiniz. Veya
planınızı bastan yaptıysanız, kurulumdan once bu planınızı
uygulayabilirsiniz. Ornek olarak, 1 GB buyuklugunde bir diske Linux
isletim sistemi kurmaya karar verdigim zaman, bana 250 MB yeterli oldugunu
gordum. Bolumleme programı ile 250 MB bolum yarattım ve tum kurmayı
planladıgım sistemi kurdum. Diskin kalan 750 MB kısmına dokunmadım. Daha
sonra takas icin disk sahasına ihtiyac duydum ve bos kısımdan 16 MB takas
bolumu olarak bicimledim. Diger kullanıcılar icin ihtiyac duydugum disk
sahasını ayarlamak uzere 500 MB buyuklugunde bir bolum daha bicimledim ve
daha once bosalttıgım /home dizinine bagladım. Su an elimde 200 MB
civarında hic dokunulmamıs disk sahası var ve bunu yakın zamanda ihtiyac
duyacagımı dusundugum /var/spool/mail icin saklıyorum. Bu dizinin yedegini
alıp bosalttıktan sonra kalan 200 MB bicimleyip buraya baglayacagım ve
aldıgım yedegi buraya tekrar yerlestirecegim.

Disk sahası bolumleme icin kullanılan Linux programının adı fdisk'dir. Bir
cok isletim sisteminde bu isi yapan programın adı gene aynıdır.
Makinanizda kurulu bir Microsoft isletim sistemi varsa ve bunun yanına
Linux kurmak isteniyorsa; mevcut bolumun bos kısmını ayrı bir bolum
yaratmak uzere bosaltmak veya bosaltıp yeni bir bolum olusturmak icin
kullanılan "fips" adında bir program vardır. Bu program yardımıyla, mevcut
DOS isletim sisteminizi bozmadan Linux icin yeni bir bolum
yaratabilirsiniz (Eger bolumlenmis veya bolumlenmemis ama yeterli
buyukluge sahip disk sahanız varsa).Her seye ragmen boyle bir islem
baslatmadan once verilerinizi yedekleyiniz :-)

__________________

Zero Relax

Goruldugu uzere, disk sahası yonetimi, tamamen ihtiyaclar dogrultusunda
planlanıyor. Bastan plansız yapılan bir bolumlemenin ileride sıkıntı
yaratacagı kesindir.

PC Linux sistemlerde en fazla 4 adet disk takılabiliyor (EIDE).
Bu diskler /dev dizini altında asagıdaki sekilde gorulebilir:
/dev/hda
/dev/hdb
/dev/hdc
/dev/hdd

Bunlara "device" denir ve her biri 4 adet "primary" bolume ayrılabilir.
Bu bolumlerin her biri icin bir baslangıc ve bitis silindiri belirlenir.
Bu silindir numaraları birbirini takip edebilir ancak kesisemezler.
Ornek olarak birinci disk icin bu bolumler /dev altında soyle gorunur:
/dev/hda1
/dev/hda2
/dev/hda3
/dev/hda4

Bu "primary" bolumler sınırsız sayıda "extended" bolum olarak
parcalanabilir. Soz konusu "extended" bolumlerin baslangıc ve bitis
silindir numaraları, dahil oldukları "primary" bolumun baslangıc silindir
numarasından kucuk veya bitis silindir numarasından buyuk olamaz.

Sınırsız olarak sozunu ettigimiz "extended" bolumler aslında teoride
sınırsız sayıda olabilir. Linux icin gecerli olan surucu (device)
numaralandırma sistemi icerisinde, ancak 4 adet "extended" bolum
olusturabilirsiniz.

Linux fdisk programı ile bolumlerin tipini belirleme olanagına sahipsiniz.
Ornegin bir bolumu takas (swap) icin kullanacaksanız, bu bolumun tipi
"swap" olmalıdır.

__________________

Zero Relax

TAKAS (SWAP) ALANIM NE KADAR BUYUK OLMALI?
==========================================

Takas bolumu, rastgele erisimli hafızanın (RAM) yetmedigi durumlar icin
dusunulmus ve tasarlanmıstır. Takas bolumlemeleri konusunda asagıdaki
genel kurallar tanımlanabilir:

1. Linux'ta, RAM ve takas alanlarının toplamı dikkate alınır (Bu butun
UNIX'ler icin boyle degildir). Ornegin, 8 MB RAM'ınız ve 12 MB takas
alanınız varsa, toplam 20 MB sanal belleginiz vardır.

2. Takas alanınızın buyuklugunu belirlerken, en az 16 MB toplam sanal
belleginiz olmalıdır. Bu yuzden 4 MB RAM icin en azından 12 MB'lık
takas, 8 MB'lık RAM icin en azından 8 MB'lık takas dusunun.

3. Linux icin takas alanı yaratırken 128 MB uzerinde yer ayirmayın.
Ayırsanız bile, sistem 128 MB'dan yukarısını goremez ve asla kullanmaz.
128 MB uzerinde takas alanı kullanmak istiyorsanız veya ihtiyacınız varsa,
128 MB'dan daha az birden fazla takas alanı yaratın.

4. Takas alanınızın buyuklugunu belirlerken, cok fazla takas alanının her
zaman ise yaramayacagını unutmayın.

Her islemin bir "calısma kumesi" vardır. Bu, daha sonra islemci tarafından
okunması olası olan bir kume bellek-ici sayfadır. Linux, bellek
erisimlerini tahmin etmeye calısır (Kullanılmıs olan bellek sayfalarına
sonraki birkac islemde tekrar erisilecegini varsayarak) ve bu sayfaları,
eger mumkunse, RAM'da tutar. Calıstırılan programın iyi bir "referans
yerelligi" varsa bu varsayım dogru olacak ve Linux kestirme algoritması
ise yarayacaktır.

Bir calısma kumesini ana bellekte tutmak, yalnızca yeterli ana bellek
varsa ise yarar. Eger bir makinada cok fazla sayıda islem isletiyorsanız,
cekirdek (kernel) cok yakın gelecekte yeniden basvuracagı sayfaları diske
koymak zorunda kalır (baska bir calısma kumesinin bir sayfasından bir
sayfa cıkısı ve sonra kullanılacak sayfaya bir sayfa-girisi yaratır). Bu
genellikle sayfalama etkinliginde cok agır bir artısa ve dikkate deger
bir basarım (performans) dususune neden olur. Bu durumdaki bir makineye
"thrashing" yapıyor denir. Sistem, disk uzerindeki takas alanına cok fazla
erisim yapmaya baslar ve bu da makinanin, dolayısıyla kullanıcıların
zamanını harcar.

Thrashing yapan bir makinada islemler asıl olarak RAM'dan degil diskten
calısır. Performansın, yaklasık bellek erisim hızının yaklasık disk erisim
hızına oranı kadar dusmesini bekleyin.

PDP ve VAX'ın gunlerinden kalma cok eski bir pratik kural, bir programın
calısma kumesinin, programın sanal boyutunun yaklasık %25'i kadar
olduguydu. Dolayısıyla, RAM miktarının uc katından daha fazla takas alanı
ayırmak gereksizdir.

__________________

Zero Relax

Ancak bunun istisnaları oldugunu aklınızdan cıkartmayın. Programların cok
cok buyuk ya da cok cok kucuk calısma kumelerinin oldugu senaryolar
yaratmak kolaylıkla olasıdır. Ornegin, cok rastgele erisilen buyuk bir
veri kumesi olan bir simulasyon programının, data segment'inde neredeyse
hic bir kullanma yerelligi olmayacaktır, dolayısıyla calısma kumesi
oldukca buyuk olacaktır.

Obur taraftan, aynı anda acık pek cok JPEG dosyasıyla calısan bir xv,
cok buyuk bir data segment'ti kullanacaktır. Ama resim donusumlerinin
hepsi tek bir resim uzerinde yapılır, xv'un kapladıgı bellegin coguna hic
dokunulmaz. Aynı sey, aynı anda yalnızca tek bir dosyanın degistirilmekte
oldugu bir metin editoru icin de gecerlidir. Bu programların - eger dogru
duzgun tasarlanmıslarsa - cok yuksek bir referans yerellikleri vardır ve
bunlardan buyuk parcalar, performans uzerine ciddi etkileri olmadan, takas
olarak tutulabilir.

Insan, komut satırı cagından kalma %25 sayısının, birden fazla sayıda
belgeyi edit eden cagdas GUI programları icin artık dogru olmadıgından
kuskulanabilir, ancak ben bu sayıları dogrulamaya calısan yeni yazılar
gormedim.

Boylece 16 MB RAM'ı olan bir konfigurasyonda, kucuk bir konfigurasyon
icin hic takasa gerek yoktur ve 48 MB'tan fazla takas buyuk olasılıkla
yararsızdır. Gereken kesin bellek miktarı makinadaki uygulama
yazılımlarına baglıdır (ne bekliyordunuz? :-).


TAKAS ALANIMI NEREYE KOYMALIYIM?
================================

1. Mekanik yavas, elektronik hızlıdır.

Cagdas hard disk'lerin pek cok kafası vardır. Aynı izin (track) kafaları
arasında gezmek hızlıdır, cunku bu is tumuyle elektroniktir. Izlerin
arasında gezinmek yavastır, cunku bu gercek dunyanın maddelerini hareket
ettirmeyi gerektirir.

Bu yuzden pek cok kafası olan bir diskinizle daha az sayıda kafası olan
ve diger bakımlardan tumuyle aynı olan baska bir diskiniz varsa, cok
kafalı disk daha hızlı olacaktır.

2. Disk kafasının takas alanına rastgele bir izden gidecegini varsayarsak,
eski disklerde butun izlerde aynı sayıda sektor vardır. Bu disklerde
takasınızı diskinizin ortasına koymak daha hızlı olacaktır.

__________________

Zero Relax

3. Elbette disk kafanız rastgele hareket etmeyecektir. Eger takas alanınız
bir diskin ortasında surekli mesgul bir ev bolumlemesi (home partition)
ve neredeyse hic kullanılmayan bir arsiv bolumlemesinin ortasındaysa, daha
da kısa kafa hareketleri olsun diye takasınız ev bolumlemesinin ortasında
olsaydı, daha iyi olacaktı.

4. Daha yeni diskler KBK (kusak bit kayıdı) kullanır. Bunların dıs izlerde
daha fazla sayıda sektorleri vardır. Degismez bir donus hızıyla, bu, dıs
izlerde ıc izlere oranla cok daha buyuk bir basarım saglar. Takasınızı
hızlı izlere koyun.

Ozet: Takasınızı baska islerle mesgul olmayan cok kafalı hızlı bir diskin
uzerine koyun. Eger birden fazla diskiniz varsa: Takası parcalayın ve
butun disklerinize ve hatta farklı farklı deneticilere dagıtın. Daha da
iyisi: RAM satın alın.


DISKIMI NASIL BOLUMLEMELIYIM?
=============================

1. Disk alanı, isletim sistemi tarafında bloklar ve blok parcaları
birimiyle yonetilir. ext2 dosya sisteminde, bloklar ve blok parcaları
aynı boyda olmak zorundadır, dolayısıyla incelemizi bloklarla
sınırlandırabiliriz.

Dosyalar her boyda olurlar. Blok sınırlarında sona ermezler. Bu yuzden her
dosyada, her dosyanın son blogunun son bolumunun bir kısmı bosa harcanmıs
olur. Dosya boyutlarının rastgele oldugunu varsayarak, diskinizdeki her
dosya icin yaklasık yarım blok bosa harcanıyordur.

Diskinizdeki dosya sayısını, bir diskteki kullanılmıs inodes sayısından
tahmin edebilirsiniz (IUsed). Benim diskimde

# df -i
Filesystem Inodes IUsed IFree %IUsed Mounted on
/dev/hda3 64256 12234 52022 19% /
/dev/hda5 96000 43058 52942 45% /var/spool/news

/ bolumunde yaklasık 12000 , /var/spool/news bolumunde yaklasık 44000
dosya var. 1 KB'lık bir blok boyuyla, 6+22 = 28 MB kadar disk alanı,
dosyaların kuyruk bloklarında kayboluyor. Eger blok boyumu 4 KB olarak
secseydim, bunun 4 katını yitirmistim.

Veri aktarımı buyuk bitisik veri parcaları icin daha hızlıdır. ext2 bu
yuzden buyuyen dosyalar icin onceden 8 blokluk birimlerle alan ayırmaya
calısır (kullanılmayan onceden ayrılmıs alanlar, dosya kapatıldıgında
serbest bırakılırlar).

Dosyalara genellikle sırayla ulasıldıgından, bir dosyanın bitisik olmadan
yerlestirilmesi, basarım icin kotudur. Isletim sistemini bir disk
ulasımında dallandırmaya ve disk kafasını hareket ettirmeye zorlar. Buna
"dıs parcalama" ya da kısaca "parcalama" (fragmentation) denir ve bu, DOS
dosya sistemlerinde yaygın bir sorundur. ext2'nin, dıs parcalamadan
kacınmak icin bazı taktikleri vardır.

__________________

Zero Relax

ext2 sizi buyuk dosya sistemleri icin buyuk bloklar secmeye zorlamaz
(0.5 TB ve otesi buyuklugunde cok buyuk dosya sistemleri dısında, bunlarda
kucuk blok boyutları verimsizlesir). Bu yuzden, DOS'un aksine, blok
boyutunu kucuk tutmak icin, buyuk diskleri cok sayıda bolume ayırmaya
gerek yoktur. Eger olasıysa, 1 KB'lık blok boyutunu kullanın. Bazı
bolumlemeler icin 2 KB'lık bir blok boyutuyla deneyler yapmak
isteyebilirsiniz, ama ender rastlanan hatalara rastlamayı bekleyin: cogu
kullanıcı blok boyutu olarak 1KB kullanır.

ext2 ile, bolumleme kararları yedekleme de gozonune alınarak ve degisik
dosya omurlerinden dogacak dıs parcalamadan kacınılarak verilmelidir.

2. Dosyaların omurleri vardır. Bir dosya yaratıldıktan sonra, sistemde bir
sure duracak sonra da silinecektir. Dosya omurleri sistemin bir yerinden
bir yerine onemli bicimde degisir ve biraz dosyanın yol adına baglıdır.
ornegin, /bin, /sbin,/usr/sbin, /usr/bin ve buna benzer dizinlerdeki
dosyaların buyuk olasılıkla cok uzun omurleri olacaktır. /home'daki
dosyaların orta uzunlukta bir omurleri olacaktır, /var'daki dosyalar
genellikle kısa omurludur: /var/spool/news'daki hic bir dosya bir kac
gunden uzun kalmaz, /var/spool/lpd'deki dosyalar omurlerini dakika ya da
saniyelerle olcerler.

3. Eger gunluk yedekleme miktarı tek bir yedekleme ortamının
kapasitesinden azsa, bu yedekleme icin iyi olur. Gunluk bir yedekleme,
ya tam bir yedekleme ya da arttırmalı yedekleme olabilir.

Bolumleme boyutlarınızı, tek bir yedekleme ortamına tumuyle sıgacakları
buyuklukte tutabilirsiniz (gunluk tam yedeklemeleri secin). Her kosulda,
bir bolum gunluk degisimi (butun degistirilen dosyalar) tek bir yedekleme
ortamına sıgacak kadar kucuk olmalıdır (arttırmalı yedeklemeyi secin ve
yedekleme ortamını haftalık/aylık tam dokum icin degistirmeye hazır olun -
kullanıcının basında durmadıgı islemler olası degildir).

Yedekleme taktiginiz bu karara baglıdır.

Disk alanı planlar ve satın alırken, bir kenara yedekleme icin yeterli
miktarda para ayırmayı unutmayın! Yedeklenmemis veri degersizdir! Hemen
hemen her durumda, veriyi yeniden olusturmanın maliyeti, yedekleme
maliyetinden cok daha fazladır!

4. Basarım (performans) icin degisik omurlu dosyaları degisik bolumlerde
tutmak yararlıdır. Boyle yaparsanız, news bolumundeki kısa omurlu dosyalar
buyuk miktarda parcalanabilir. Bu / ya da /home bolumunun basarımını
etkilemez.

Yaygın bir model, /, /home ve /var bolumlerini yukarıda anlatıldıgı gibi
yaratır. Bunu kurmak ve bunun bakımını yapmak kolaydır ve bu model,
degisik omurlerin ters etkilerinden kacınmak icin omurleri yeterince iyi
ayırt eder. Yedekleme modeline de iyi uyar: Neredeyse kimse USENET haber
gruplarını (spool) yedeklemekle ugrasmaz ve /var'daki yalnız bazı dosyalar
yedeklemeye deger. (akla /var/spool/mail geliyor) obur taraftan, / pek sık
degismez ve istendiginde yedeklenebilir (onemli sistem degisikliklerinden
sonra) ve pek cok yedekleme ortamına tam bir yedekleme olarak sıgacak kadar
kucuktur (kurulmus yazılım miktarına gore 250 ile 500 MB arası planlanır).
/home degerli kullanıcı verileri icerir ve gunden gune yedeklenmelidir.
Bazı kurulusların cok buyuk /home'ları vardır ve artırmalı yedekleme
kullanmalıdırlar.

Bazı sistemlerde /tmp de ayrı bir bolume koyulur. Bazıları aynı etkiyi
elde etmek icin bunu sanal olarak /var/tmp'e baglarlar (bunun, /var'ın
erisilebilir olmayacagı ve sistemin, siz bir tane yaratana ya da /var'ı
elle yukleyene kadar bir /tmp'sinin olmayacagı tek kullanıcı modunu
etkileyebilecegine dikkat) ya da bunu bir RAM disketine koyarlar (ornegin
Solaris bunu yapar). Bu /tmp'i /'in dısında tutar, iyi bir fikir.

Bu model, sistem yenilemesi (Upgrade) veya yeniden yuklemeler (Reinstallation)
icin uygun bir modeldir. Konfigurasyon dosyalarınızı (Mesela /etc dizini)
sistem yuklemesinden etkilenmeyecek bir bolume, ornegin /home bolumune alıp
islem bittikten sonra tekrar yerine yerlestirebilirsiniz.

__________________